Хими эмчилгээний (chemotherapy) тариа явж байх хэдэн өдөрт нэг балга ус ч залгиж чаддаггүй атлаа, судсанд тавьсан зүүгээ сугалж эмнэлгээс гармагц хэвийн хоолоо иддэг тохиолдол цөөнгүй. Нэг л хүний нэг л ходоод байтал өдрийн зөрүүтэй ийм өөр байгаа тул гэр бүлийнхэн нь ихэвчлэн ‘сэтгэлзүйн асуудал биш үү’ гэж боддог. Гэвч үүнийг зүгээр л хүсэл зоригийн сул дорой байдал гэхээс илүү, эмийн бодис бие рүү орж буй цаг хугацаа болон тархи тухайн орчныг таагүй мэдрэмжтэй холбож сурдаг механизм давхцсаны үр дүн гэж тайлбарладаг.
Хими эмчилгээний үеийн дотор муухайрах, бөөлжих (nausea and vomiting) шинжийг цаг хугацаагаар нь гурав хуваан авч үздэг. Тариа хийснээс хойш хэдхэн цагийн дотор эхэлдэг цочмог (acute), нэг хоног өнгөрсний дараа хэд хоног үргэлжилдэг хойшлогдсон (delayed), мөн эм огт орж амжаагүй байхад эмнэлгийн үнэр, тарианы өрөөний дүр төрхөөс л дотор эргэдэг урьдчилсан (anticipatory) хэлбэр юм. Урьдчилсан дотор муухайралыг өмнөх удаагийн хүнд туршлага тодорхой газар, үнэр, цагтай хосолж бий болсон сурсан хариу урвал гэж үздэг бөгөөд эмчилгээний давтамж нэмэгдэх тусам илүү тод болох хандлагатай гэж тэмдэглэдэг. Зөвхөн хэвтэж байх хугацаанд хоолны дуршил хаагдаж, гарах өдрөө сэргэдэг байдал энэ тайлбартай давхцдаг.
Гэхдээ ‘сэтгэлзүйн’ гэдэг үг нь ‘бодит бус’ гэсэн утга огт биш. Урьдчилсан дотор муухайралын үед ам хатах, дотор эргэх зэрэг бодит биеийн хариу урвал явагддаг. Түүнчлэн эмнэлэгт хэвтэх хугацаанд эмийн үйлдлээс гадна хамт хийгддэг шингэн ба туслах эмүүд, тасгийн үнэр, чимээ шуугиан, нойр хөнгөрөх орчин, хөдөлгөөн эрс багасах байдал зэрэг олон хүчин зүйл нэгэн зэрэг давхцдаг. Хоёр ба түүнээс дээш хоног үргэлжлэх тасралтгүй дуслын хуваарьтай бол тэр хуваарь өөрөө шинж тэмдгийн хуваарьтай яг давхцаж болно.
Хоол идэж чадахгүй байгаа шалтгаан зөвхөн дотор муухайрал биш байж болох тул өөр шалтгаан давхарласан эсэхийг нэг удаа шалгаж тодруулах нь зүйтэй. Амны салст шархлах, цагаан өнгөр суух, өтгөн хатах, хэвлий дүүрэх, ходоод хоолоо хоослох нь удаашрах, электролитийн (electrolyte) өөрчлөлт, өвчин намдаах болон бусад эмийн нөлөө, залгихад өвдөх зэрэг нь бүгд гаднаа ‘хоолноос дотор муухайрна’ гэж илэрхийлэгддэг ч шалгах арга, арга хэмжээ нь өөр өөр байдаг.
Эмчилгээний хугацаанд ус ч залгиж чадахгүй өдрүүд үргэлжилбэл шингэн алдалтыг тусад нь үнэлэх шаардлагатай. Шээсний хэмжээ мэдэгдэхүйц багасах буюу өнгө нь их шаргалтах, босох үед толгой эргэх юмуу зүрх түргэн цохилох, хэдхэн хоногт жин огцом буурах, бөөлжилт олширч уух эмээ ч барьж чадахгүй болох, эдгээр дээр халуурал нэмэгдэх зэрэг тохиолдолд дараагийн үзлэгийг хүлээхээс илүү эмнэлэгтээ шууд холбогдож зөвлөгөө авах нь аюулгүй.
Эмчийн өрөөнд ярилцаж болох сонголтууд бас бий. Урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хэрэглэдэг бөөлжис намдаах эмийн (antiemetics) хослол, эхлэх цагийг дахин тохируулах, урьдчилсан дотор муухайрал тод илэрч байвал сулруулах болон зан үйлийн аргыг (relaxation and behavioural techniques) хавсруулах, нөхцөл байдлаас хамааран түгшүүр намдаах эм нэмэхийг авч үзэх зэрэг арга мэдэгдэж байна. Ахуйн хувьд хурц үнэрийг багасгах, халуун хоолноос илүү сэрүүн буюу бүлээн хоолыг бага багаар хуваан идэх, дуртай хоолоо эмчилгээний өдрүүдэд түр хойш тавьж тухайн хоол таагүй мэдрэмжтэй холбогдохоос сэргийлэх зэргийг ихэвчлэн зөвлөдөг.
Дараагийн хэвтэлтээс өмнө эмхлэх дараалал энгийн. Нэгд, шинж тэмдэг эмнэлэгт очихоос өмнө эхэлж байна уу, эсвэл эм орсны дараа юу, хэзээ намждагийг он сар өдөр, цагаар нь тэмдэглэнэ. Хоёрт, тэр хэдэн өдөрт бодитоор уусан шингэн, идсэн хоолны хэмжээ, бөөлжсөн тоо, шээсний давтамжийг ойролцоогоор ч гэсэн бичиж үлдээнэ. Гуравт, одоо хэрэглэж буй бөөлжис намдаах эмийн нэр, уух цагийг тодруулж, гэрт үлдсэн эмээ шалгана. Дөрөвт, эмчилгээний удаа нэмэгдэхийн хэрээр өөрчлөгдсөн тэнхээ, гар хөлийн бадайрал, жингийн өөрчлөлтийг хамт тэмдэглэнэ. Тоо бүхий тэмдэглэл нь ‘зөвхөн тэр өдрүүдэд иддэггүй’ гэсэн ярианаас хамаагүй хурдан дараагийн арга хэмжээг авчирдаг.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Шинж тэмдэг, эмийн тохируулгатай холбоотой аливаа шийдвэрийг эмчилгээ хийж буй эмнэлгийн багтайгаа заавал зөвлөлдөнө үү.