Ээж, эцэг эсвэл хань нь нас барсны дараа олон хүн талийгаачдаа хандан захидал, тэмдэглэл, эсвэл онлайн бүлгийн самбарт бичлэг бичдэг. Гашуудлын судалгаанд үүнийг холбоог таслах биш, харин хэлбэрийг нь өөрчлөн үргэлжлүүлэх үйл явц буюу үргэлжлэх холбоо (continuing bonds) гэж тайлбарладаг. Нас барсан хүнд сэтгэлдээ байр суурь үлдээх нь гашуудал буруу чиглэлд орсны шинж биш, харин олон хүнд ажиглагддаг түгээмэл явц юм. Гэхдээ ижил бичих үйлдэл бүх хүнд адилхан нөлөөлдөггүй. Зарим хүнд сэтгэл хөдлөлөө нэрлэж, эмхлэхэд тусалдаг бол зарим хүнд ижил дүр зураг, харамслыг дахин дахин эргэцүүлэх (rumination) болж хувирч, нойр болон өдөр тутмын амьдралыг улам ганхуулдаг. Бичсэнийхээ дараа сэтгэл чинь бага ч гэсэн хөнгөрч байна уу, эсвэл улам хүндэрч, удаан гарч чадахгүй байна уу гэдгийг ажиглах нь нэг шалгуур болно.
Эмчилгээний хугацаанд өвчтөн болон гэр бүл нь бие биеэсээ хамгийн хүнд мэдрэмжээ нуух нь бас түгээмэл. Өвчтөн үр хүүхдээ санаа зовоохгүйн тулд өвдөлт, айдсаа багасган ярьдаг бол гэр бүлийнхэн нь өвчтөний өмнө нулимсаа барьдаг. Ийм харилцан хамгаалах чимээгүй байдал (protective buffering) нь бие биенээ хайрлах илэрхийлэл боловч, алдсаны дараа ‘яагаад би мэдээгүй юм бэ’, ‘яагаад асуугаагүй юм бэ’ гэсэн өөрийгөө буруутгах бодол болон үлддэг. Тэр чимээгүй байдал хайхрамжгүйн улмаас биш, харин бие биенээ хамгаалах гэсэн сонголт байсныг санах нь хожуу ирэх гэм буруугийн мэдрэмжийг бага зэрэг хөнгөлдөг.
Онош тавигдсанаас нас барах хүртэлх хугацаа нэг, хоёр жил гэх мэт харьцангуй богино байсан тохиолдолд үлдсэн гэр бүлийнхэн бэлтгэх цаг байгаагүй гэж мэдэрдэг. Шинжилгээ, эмчилгээний хуваарь, асаргаагаар өдөр бүр дүүрч, салах ёсыг урьдчилан мэдрэх зай ч үлддэггүй. Тиймээс оршуулга дууссаны дараа ч алдагдал бодит бус мэт санагдаж, утасдвал хариулах юм шиг мэдрэмж хэсэг хугацаанд үргэлжилдэг. Энэ бодит бус байдал болон санагалзлын давалгаа нь цочмог гашуудлын түгээмэл шинж бөгөөд ихэвчлэн цаг хугацаа өнгөрөх тусам аажмаар тогтвордог.
Бага насны хүүхэдтэй гэр бүлд нэмэлт тайлбар хэрэгтэй болдог. ‘Од болсон’, ‘хол аянд явсан’ гэх үгс насанд хүрэгчдэд тайтгарал өгдөг ч, ойролцоогоор зургаа, долоон нас хүрээгүй хүүхэд үгийг шууд утгаар нь ойлгох хандлагатай байдаг. Тэд ‘хэзээ ирэх вэ’, ‘одон дээр очвол уулзаж болох уу’ гэж дахин дахин асууж, эсвэл аялал, унтахаас айх нь бий. Хүүхдийн гашуудлын дэмжлэгт зүйрлэл ашигласан ч, бие нь ажиллахаа больсон, буцаж ирэхгүй гэдгийг хүүхэд ойлгохоор богино үгээр хамт хэлж, ижил асуултыг олон удаа асуусан ч ижил хариултыг тайван давтахыг зөвлөдөг. Уйлаад удалгүй тоглоом руугаа буцах хүүхэд хайхрамжгүй биш — тэр насны гашуудал ийм харагддаг.
Дурсгалын бичлэгээ нээлттэй самбар, олон нийтийн сүлжээнд нийтлэхээр бол тэр бичлэг юу үлдээхийг бодох нь зүйтэй. Ижил замыг туулсан хүмүүсийн сэтгэгдэл үнэхээр тайтгарал болдог ч, бичвэрт оношийн нэр, эмчилгээний явц, гэр бүлийн мэдээлэл хамт үлдэж, хайлтаар олон жил хадгалагдан, хожим өөрийн чинь хүүхэд уншиж магадгүй. Нээлттэй байдлын хүрээ, жинхэнэ нэр, зураг оруулах эсэх, дараа нь засах эсвэл нуух боломжтой эсэхийг урьдчилан шийдвэл сэтгэл илүү тайван болно.
Мэргэжлийн тусламж хэзээ хэрэгтэйг мэдэх нь бас чухал. Алдсанаас хойш зургаагаас арван хоёр сар өнгөрсөн ч санагалзал өдрийн ихэнхийг эзэлсээр байвал, ажил, хүүхэд асрах зэрэг өдөр тутмын үйл ажиллагаа тасралтгүй унасан байвал, тэр хүнгүй амьдрал утгагүй мэт санагдвал, эсвэл ‘араас нь явмаар байна’ гэсэн бодол давтагдвал удаан үргэлжилсэн гашуудлын эмгэг (prolonged grief disorder) зэрэг мэргэжлийн үнэлгээ шаардлагатай байж болно. Нойргүй шөнө уртсах, архины хэрэглээ нэмэгдэх нь бас анхаарах шинж. Хосписын болон паллиатив тусламжийн байгууллагын гашуудлын дэмжлэгийн хөтөлбөр, орон нутгийн сэтгэцийн эрүүл мэндийн төв, сэтгэцийн эмчийн үзлэг зэрэг боломжууд байдаг бөгөөд үхлийн тухай бодол тодорхой болбол өөрийн улсын яаралтай тусламжийн утсанд шууд холбогдох нь аюулгүй.
Энэ нийтлэл нь зөвхөн ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, зөвлөгөөг орлохгүй. Өөрийн болон гэр бүлийнхээ байдлын талаар эмчлэгч эмч, мэргэжлийн зөвлөхтэй заавал зөвлөлдөнө үү.