Ханиах эсвэл гүнзгий амьсгалахад хавирганы дотор талд өвдөх мэдрэмж нэг л шалтгаантай байдаггүй. Ижил байрлал өвдөж байсан ч юунаас болж хүчтэй болдог, хамт ямар шинж тэмдэг илэрдэг зэргээс хамаарч шалгах дараалал өөрчлөгддөг. Өөрөө оношоо тавьж чадахгүй ч, юуг ажиглавал үзлэг хурдан явахыг урьдчилан бэлдэж болно.
1) Байрлал, хөдөлгөөнөөс хамаарч өөрчлөгддөг бол — цээжний хананаас үүдэлтэй өвдөлт түгээмэл байдаг. Жишээ нь хавирганы мөгөөрсний үрэвсэл (costochondritis), хавирга хоорондын булчингийн (intercostal muscle) чангарал орно. Удаан ханиасан бол хавирганд ядаргааны хугарал үүсэх нь бий. Тодорхой нэг цэг дээр хуруугаараа дарахад яг ижил өвдөлт давтагдаж, бие мушгих, гар өргөхөд хүчтэй болдог нь онцлог гэж үздэг.
2) Амьсгаа авахад хатгаж өвддөг бол — уушиг, гялтангаас үүдэлтэй гялтангийн өвдөлтийг (pleuritic pain) хамт харна. Уушгины үрэвсэл (pneumonia), гялтангийн үрэвсэл (pleurisy), агаархөндийт (pneumothorax), уушгины артерийн бөглөрөл (pulmonary embolism) энд багтана. Халуурах, цэр гарах, амарч байхад ч амьсгаадах, зүрх хурдан цохилох, нэг талын шилбэ хавдаж өвдөх зэрэг хамт байвал хойшлуулахгүй байх нь аюулгүй. Хорт хавдрын эмчилгээний үед цусны бүлэгнэл (thrombosis) үүсэх эрсдэл нэмэгдэж болзошгүй тул гэнэт эхэлсэн цээжний өвдөлт, амьсгаадалтыг яаралтай шинж тэмдэг гэж авч үздэг.
3) Дотор муухайрах нь хамт байвал хэвлийгээс дамжсан өвдөлт эсэхийг — цөсний чулуу (gallstone), цөсний хүүдийн үрэвсэл (cholecystitis) нь баруун хавирганы доор өвдөж, баруун нуруу, мөр рүү дамжих ба өөх тостой хоолны дараа хүчтэй болж, бөөлжих, халуурах, шарлах (jaundice) шинж дагалдаж болно. Ходоод, дээд гэдэсний шарх, нойр булчирхайн асуудал ч хажуу, нуруу руу тархаж болно. Ходоодны хагалгаа хийлгэсэн хүнд шингээлтийн явц өөрчлөгдсөн байдаг тул өвдөлт нь ердийн хэлбэрээр илрэхгүй байж болно.
4) Нэг талд бүс хэлбэрээр тархвал — бүсэлхийн үлд (herpes zoster) нь тууралт гарахаас хэдэн өдрийн өмнө зөвхөн өвдөлтөөр эхэлдэг тохиолдол бий. Дархлаа сулрах үед үүсч болох ба вирусын эсрэг эмчилгээг эрт эхлэх тусам үр дүнтэй гэж үздэг тул арьсаа хамт ажиглах нь зүйтэй.
5) Өвчинтэй холбоотой шалтгаан — ясны үсэрхийлэл (bone metastasis) эсвэл гялтан руу тархсан байдал ч цээжний өвдөлтийн шалтгаан болж болно. Амарсан ч намдахгүй, шөнө хүчтэй болдог, өдрөөс өдөрт нэмэгддэг, дарж байрлалыг нь олоход хэцүү гүн өвдөлтийг шалгах хэрэгтэй. Гэхдээ эмчилгээний явцад үүсэх бүх цээжний өвдөлт ийм шалтгаантай биш бөгөөд ялгах ажил нь үзлэг, дүрс оношилгоогоор хийгддэг.
Хойшлуулж болохгүй дохио — амарч байхад амьсгаадах, 38 хэмээс дээш халуурах (ялангуяа хими эмчилгээний дараа цагаан эсийн тоо буурах үед), хүйтэн хөлс, ухаан алдах шахах мэдрэмж, цус холилдсон ханиалга, цээж дарах өвдөлт арав гаруй минут үргэлжлэх, зогсдоггүй бөөлжилт, нүд арьс шарлах, алхаж чадахааргүй өвдөх зэрэг орно.
Аль хаалгыг эхлээд тогших вэ — амралтын өдөр эсвэл шөнө дээрх дохио илэрвэл яаралтай тусламжийн тасаг эхэнд байна. Яаралтай биш бол ойрын эмнэлэгт ч цээжний рентген, цусны шинжилгээ, зүрхний цахилгаан бичлэг (ECG), хэвлийн хэт авиан шинжилгээгээр аюултай шалтгааныг эхлээд шүүж болно. Гэхдээ эмчилгээ хийлгэж байгаа бол үр дүнгээ аваад өөрийн эмчлүүлж буй багтай холбогдох замыг зэрэг бэлдэх нь дээр. Өмнөх дүрс оношилгоотой харьцуулж байж дүгнэдэг зүйл байдаг ба сүүлийн эмчилгээний огноо, цусны үзүүлэлт нь тайлбарыг өөрчилдөг. Форум, хувийн блогийн хариултыг хүлээж цаг өнгөрөөх нь, ялангуяа сэрэмжлүүлэх шинж илэрсэн үед, зөвлөхөд хэцүү.
Үзлэгийн өмнө тэмдэглэх зүйл — хэзээ эхэлсэн, нэг талаас нөгөө тал руу шилжсэн эсэх, ханиах, гүнзгий амьсгалах, байрлал солихын аль нь хүчтэй болгодог, дарахад өвддөг тодорхой цэг байгаа эсэх, халуун, цэр, амьсгаадалт байгаа эсэх, сүүлийн эмчилгээний огноо, сүүлийн цусны шинжилгээ, хэрэглэж буй эм (цус шингэлэх эм, стероид, өвчин намдаах эм), саяхан унасан, мөргүүлсэн эсэх, өвдөхөөс өмнө юу идсэн зэрэг хангалттай.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд хувь хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Шалтгаан болон шаардлагатай шинжилгээ хүн бүрт өөр байдаг тул заавал өөрийн эмчтэйгээ зөвлөлдөж шийдвэрлэнэ үү.