Хорт хавдар (cancer) гэсэн оношийг анх сонсоод ихэнх хүн эмчилгээгээ яг өнөөдөр эхлээсэй гэж хүсдэг. Гэвч бодит байдал дээр эмнэлгийн анхны үзлэгийн дараа шинжилгээний цаг дараалан товлогдож, хариу цуглах хооронд хэдэн долоо хоног өнгөрдөг. Шинж тэмдэг анх илэрсэн өдрөөс тоолбол хоёр сар ойртох нь ч бий. Энэ хугацаа орхигдол биш, бэлтгэл гэдгийг мэдвэл түүнийг өнгөрөөх нь арай хялбар болдог.
Хүлээлтийн ихэнх хэсэг нь өвчний үе шатыг тогтооход (staging) зарцуулагддаг. Хавдрын нэр дангаараа эмчилгээг тодорхойлдоггүй: хэмжээ, эргэн тойрны эдэд нэвчсэн байдал, тунгалагийн зангилаа болон бусад эрхтэнд тархсан эсэх нь мэс засал, хими эмчилгээ (chemotherapy), туяа эмчилгээ (radiotherapy)-ний алинаас нь эхлэхийг шийддэг. Компьютер томографи (CT), соронзон резонанст томографи (MRI), позитрон ялгаралтын томографи (PET-CT), дурангийн шинжилгээ, хэт авиан шинжилгээ тус бүрдээ цаг товлолтын дараалал, хариу гаргах хугацаатай бөгөөд тодосгогч бодис (contrast) хэрэглэдэг шинжилгээний өмнө бөөрний үйл ажиллагааг шалгах шаардлагатай. Дарааллыг алгасвал мэдээлэл дутуу байхад эмчилгээгээ сонгож, эцэст нь дахин шинжилгээ рүү буцах эрсдэлтэй.
Биопси (biopsy)-ийн хариу мөн нэг дор бүрэн гардаггүй. Эхлээд эсийн бүтцийг харсан үндсэн эмгэг судлалын дүгнэлт гарч, дараа нь дархлаа-гистохимийн будалт (immunohistochemistry, IHC) нэмэгдэн дэд төрөл нь тодордог. Хөхний хавдрын дааврын рецептор ба HER2, уушгины хавдрын EGFR, ALK, бүдүүн гэдэсний хавдрын RAS, MSI зэрэг эмийн сонголтод хэрэглэгддэг маркерууд нь тусдаа шинжилгээ бөгөөд шинэ үеийн секвенчлэл (NGS) зэрэг генийн панель хоёр, гурван долоо хоног шаардаж болно. Анх авсан сорьц хүрэлцэхгүй бол биопсийг давтаж, хугацаа улам сунадаг.
Үүний зэрэгцээ эмчилгээний өмнөх бэлтгэл ч хийгддэг: зүрхний үйл ажиллагааны шинжилгээ, уушгины үйл ажиллагааны шинжилгээ, шүдний эмчилгээ, төвийн венийн порт (port) тавих, нөхөн үржихүйн насны хүнд үр удмаа хадгалах зөвлөгөө зэрэг эхний эмчилгээний өмнө дуусгах ёстой зүйлс байдаг. Олон мэргэжлийн багийн хамтарсан хэлэлцүүлэг (multidisciplinary team) шаардлагатай бол шийдвэр тэр хурлын өдрийг хүлээдэг тул хэдэн өдөр нэмэгддэг.
Тэгвэл хүлээж болох хугацаа, түргэсгэх шаардлагатай нөхцөл хоёр хаана заагладаг вэ. Олон төрлийн хатуу хавдарт (solid tumour) онош батлагдсанаас хойш хэдэн долоо хоногийн дотор эмчилгээ эхлэх нь ердийн хүрээнд тооцогддог ч тохиромжтой хугацаа нь хавдрын төрөл, үе шат, шинж тэмдгээс ихээхэн хамаардаг тул ганц тоогоор хэлэх боломжгүй. Харин хурдан явцтай зарим цусны хавдар, хүүхдийн хавдар, мөн шинж тэмдэг хурдан хүндэрч буй тохиолдолд хүлээх нь өөрөө эрсдэл болдог. Амьсгаа хурдан давчдах, хоол огт залгиж чадахгүй болох, гэдэс дүүрч өтгөн, хий гарахгүй болох, хөл сулран шээсээ барьж чадахгүй болох, нүүр хүзүү хавдаж судас товойх, өндөр халуун тогтвортой үргэлжлэх, зогсохгүй цус алдах зэрэг тохиолдолд товлосон өдрөө хүлээхгүйгээр эмнэлэгтэйгээ холбоо барих нь зөв. Ийм шинж тэмдэг нь дарааллыг өөрчлөх үндэслэл болдог.
Хугацааг богиносгоход бодитоор тусалдаг арга ч бий. Шинжилгээ болон эмчийн цагт цуцлалтын дараалалд бүртгүүлж, шууд хариулж чадах утасны дугаараа үлдээх; өөр эмнэлэгт хийлгэсэн дүрс оношилгооны диск, дүгнэлтийг хамт авчирч давхардсан шинжилгээг багасгах; биопси хийсэн эмнэлгээс парафин блок болон шилэн препаратыг авч ирэх нь түгээмэл арга. Цайдалт (өлөн байх), эм уух зэрэг бэлтгэлийн зааврыг алдсанаас болж шинжилгээ тухайн өдөртөө цуцлагдахаас сэргийлэх нь ч эцэстээ хугацаа хэмнэдэг. Эмнэлэгт зохицуулалтын алба эсвэл хавдрын зөвлөгөөний цэг байвал үлдсэн шинжилгээ, төлөвлөсөн хугацааг нэг дор эмхэтгэж өгөхийг хүсэх боломжтой.
Хоёр дахь мэргэжлийн санал (second opinion) авахыг хүсвэл одоогийн эмнэлгийн шинжилгээгээ зогсоохоос илүү зэрэгцүүлэн үргэлжлүүлэх нь цаг хугацаа бага алддаг. Хариуны хуулбар, дүрс оношилгооны материал, эмгэг судлалын дүгнэлтээ бүрдүүлж очвол өөр эмнэлэг эхнээс нь дахин эхлэх шаардлагагүй байх нь олонтаа.
Дараагийн удаа цаг авахаар залгахын өмнө таван зүйлийг бичиж тэмдэглээрэй: шинж тэмдэг эхэлсэн огноо ба түүнээс хойших өөрчлөлт; дууссан болон үлдсэн шинжилгээний жагсаалт; хариу тус бүр хэзээ гарах, хэн тайлбарлах; эмчилгээний чиглэл шийдэгдэх өдөр; түүнээс өмнө байдал хүндэрвэл хаашаа холбоо барих. Энэ таван зүйл бичээстэй байвал богино үзлэгийн хугацаанд асуух зүйл тодорхой болно.
Хүлээх хугацаанд түгшүүр нэмэгдэх нь байгалийн хариу урвал юм. Нойр хулжих, юу ч гарт орохгүй байдал үргэлжилбэл түүнийгээ ч эмчдээ хэлж болно. Олон эмнэлэгт өвчтөн болон гэр бүлд зориулсан сэтгэл зүйн зөвлөгөө байдаг.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмнэлгийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Өөрийн шинжилгээний хуваарь, эмчилгээ эхлэх хугацааны талаар эмчилгээний багтайгаа заавал зөвлөлдөнө үү.