Хорт хавдар (cancer) эхлээд яс эсвэл тунгалагийн зангилаанаас (lymph node) илэрсэн ч, түүний анх үүссэн байрлал нь тогтоогдохгүй тохиолдол байдаг. Бүрэн шинжилгээ хийсний дараа ч эхлэлийн цэг нь тодорхойгүй хэвээр байвал үүнийг анхдагч голомт нь тодорхойгүй хавдар (cancer of unknown primary, CUP) гэж нэрлэдэг. Энэ нь оношилгоо буруу байсан, эсвэл шинжилгээ хангалтгүй хийгдсэн гэсэн үг биш юм. Анхдагч хавдар нь дүрс оношилгоонд харагдахааргүй жижиг байх, эсвэл өөрөө хатаж алга болсны дараа зөвхөн үсэрхийллийн голомт үлдэх нь бодитоор тохиолддог.
Ийм үед эмгэг судлалын (pathology) тасагт эд эсийг шалгах үндсэн арга бол дархлаа-эд эсийн химийн будалт (immunohistochemistry, IHC) юм. Эдийн доторх уургийн маркеруудыг нэг бүрчлэн будаж, эс нь хавтгай эсийн (squamous) гаралтай юу, булчирхайн (glandular) гаралтай юу, аль эрхтний онцлог зурагтай төстэй вэ гэдгийг нарийсгаж тогтооно. Эмчийн тайлбарт үүнийг заримдаа 'молекул-дархлааны шинжилгээ' гэж товчилж хэлдэг. Хэрэв хариу нь толгой хүзүүний хавтгай эсийн хавдар (head and neck squamous cell carcinoma) болон шээсний замын хучуур эсийн хавдар (urothelial carcinoma) гэсэн хоёр чиглэл рүү заасан бол энэ нь эцсийн баталгаа биш, магадлал өндөртэй хувилбаруудыг шүүсэн байдалд илүү ойр. Маркерууд эрхтэн хооронд давхцдаг тул нэг хоёр будалтаар гарал үүслийг эцэслэн тогтоодоггүй.
Хувилбарууд нарийсмагц тухайн байрлалыг шууд харах шинжилгээ хийгддэг. Толгой хүзүү сэжиглэгдвэл чих хамар хоолойн эмч мөгөөрсөн хоолойн дуран (laryngoscopy)-аар гүйлсэн булчирхай, хэлний угийг шалган, сэжигтэй хэсгээс дээж авдаг. Шээсний замын гаралтай гэж үзвэл давсагны дуран (cystoscopy), шээсний эсийн шинжилгээ, дээд шээсний замын дүрс оношилгоо хийгдэнэ. Анхдагч голомтыг эрэлхийлэх шалтгаан нь зөвхөн нэр өгөхийн тулд биш, эмчилгээ өөрчлөгддөгтэй холбоотой: голомт тогтоогдвол тухайн хавдарт зориулсан хими эмчилгээний тогтсон хослол, даатгалын хамрах хүрээ, эмнэлзүйн судалгаанд (clinical trial) хамрагдах боломж нээгддэг. Эцэст нь тогтоогдоогүй ч эмчилгээ хаагддаггүй бөгөөд эдийн шинж чанар, тархалтын хэлбэрт тулгуурласан тусдаа арга барил байдаг.
Генийн шинжилгээ ба дархлааны будалт хоёр өөр шинжилгээ юм. IHC нь 'энэ эс хаанаас гаралтай вэ' гэж асуудаг бол дараагийн үеийн секвенчлэл (next-generation sequencing, NGS) зэрэг генийн панелийн шинжилгээ нь 'онилох бай (target) байна уу' гэж асуудаг. Мөн PD-L1 илэрхийлэл, микросателлитийн тогтворгүй байдал (MSI), хавдрын мутацийн ачаалал (TMB) зэрэг үзүүлэлт багтаж, дархлааны эмчилгээний боломжийг үнэлэхэд тусалдаг. Шинжилгээ бүр тодорхой хэмжээний эд шаарддаг тул үлдсэн парафин блокийн хэмжээ, авсан хугацаа нь боломжийг тодорхойлно. Аль шинжилгээ хийгдсэн, нэмж хийх шаардлагатай эсэхийг эмчээсээ шууд асуух нь хамгийн тодорхой зам.
Анхдагч голомтыг хайх ба эмчилгээг эхлүүлэх нь заавал дараалан явагддаггүй. Шинж тэмдэг, өвчний явцын хурд, биеийн ерөнхий байдлаас хамааран шинжилгээ, эмчилгээ зэрэг явагдаж болно; харин хувилбар тус бүрд эмийн хослол эрс өөр болох тохиолдолд дурангийн хариуг хүлээж байгаад шийдэх нь илүү зөв гэж үзэж болно. Энэ жинг гэр бүл дангаараа хэмжихэд хэцүү. Үлдсэн шинжилгээ хэдэн өдөр болох, тэр хугацаа эмчилгээг хойшлуулах ач холбогдолтой эсэх, хариу нь эмийг үнэхээр өөрчлөх эсэхийг асуух нь хамгийн богино зам юм.
Ясны үсэрхийлэл нь өвдөлтгүй байсан ч анхаарал шаарддаг. Аарцаг, нуруу зэрэг биеийн жин даадаг хэсэгт голомт байвал эмгэгийн хугарлын (pathologic fracture) эрсдэлийг хамт үнэлж, хөдөлгөөний хязгаар, туслах хэрэгслийн талаар зөвлөгөө авах нь зүйтэй. Ялангуяа хөл мэдээгүй болох, хүч сулрах, шээс баaxaа барихад өөрчлөлт гарах, байрлалаас үл хамааран шөнө хүчтэй болох шинэ нурууны өвдөлт нь нугасны шахалтын (spinal cord compression) шинж байж болох тул дараагийн үзлэгийг хүлээхгүйгээр яаралтай мэдэгдэх ёстой. Яс хамгаалах тарилга эхлэхийн өмнө шүдний үзлэг, кальци, D аминдэмийн түвшнийг шалгах нь ердийн журам байдаг.
Өөр эмнэлгийн санаа авах гэдэг нь зоригийн бус, бичиг баримтын асуудал юм. Гуравдагч шатлалын эмнэлгийн анхны үзлэгт эмчийн илгээх бичиг (referral letter) шаардлагатай бөгөөд үүнийг хүсэх нь өвчтөний эрх, эмнэлгийн хувьд ердийн ажил. Хэлэх үгээ олоход хэцүү бол: 'Эмчилгээгээ энд үргэлжлүүлэх бодолтой байгаа ч, ховор тохиолдол гэсэн тул нэг удаа өөр газрын саналыг сонсмоор байна. Илгээх бичиг, дүрс оношилгооны диск, эмгэг судлалын шилэн зүймэл (slide) түр авах боломжтой юу' гэсэн хэмжээ хангалттай. Хамт бүрдүүлэх зүйлс: эмнэлгийн үзлэгийн хуулбар, дүрс оношилгооны эх диск, эмгэг судлалын зүймэл эсвэл парафин блок (буцаах журмыг тодруулах), шинжилгээний хариу, олон салбарын хэлэлцүүлгийн товч, одоо хэрэглэж буй эмийн жагсаалт. Шинэ эмнэлгийн дараалалд хэр удах вэ гэдгийг эхлээд шалгавал төлөвлөсөн эмчилгээний хуваарийг хоосон орхилгүйгээр санал авах боломжтой болдог.
Утас цохихын өмнө дөрвөн зүйлийг цаасан дээр буулгаж болно: одоо болтол ямар шинжилгээ хийгдсэн, нэмэлт хэрэгтэй эсэх; товлогдсон дуран дараа долоо хоногийн эмийн сонголтыг үнэхээр өөрчлөх эсэх; ясны талаар одооноос эхлэх арга хэмжээ ба яаралтай мэдэгдэх шинж тэмдэг; илгээх бичиг, материал бэлтгэх болон шинэ цаг авах хугацаа. Эдгээр нь цаасан дээр байвал шийдвэрээ мэдрэмжээр гаргах шаардлагагүй болно.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл бөгөөд эмнэлгийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Шинжилгээ, эмчилгээний сонголт хүн бүрийн байдлаас хамаарч өөр байдаг тул эмчлэгч эмчтэйгээ заавал зөвлөлдөнө үү.