Олон хүн эмчийн өрөөнд 'сайн байна, тогтвортой хэвээр' гэсэн богино хариу сонсоод, дүрс оношилгооны бичгээ жил гаруй харалгүй өнгөрөөдөг. Гэтэл нэг өдөр сонирхол нь дийлж, хуулбарыг нь авахад тайлбарын оронд эрхтний нэрс эгнээгээр бичигдсэн байдаг: тархи, тунгалагийн зангилаа, элэг, яс, уушиг, бөөрний дээд булчирхай. Өчигдрөөс хойш биед юу ч өөрчлөгдөөгүй ч, өвчний 'газрын зураг' цаасан дээр буусныг харах нь огт өөр мэдрэмж төрүүлдэг. Энэ нийтлэл нь тэрхүү хариу юуг хэлдэг, юуг хэлдэггүйг, мөн араас нь ирдэг уур хилэн, өөрийгөө буруутгах сэтгэл хаанаас эхлээд эмчилгээ шаардах болдгийг тайлбарлана.
Эхлээд одоо хийж буй эмчилгээний зорилгыг тодруулъя. Паллиатив хими эмчилгээ (palliative chemotherapy) нь хорт хавдрыг бүрэн устгахыг зорьдоггүй. Өвчний явцыг удаашруулах, шинж тэмдгийг хөнгөвчлөх, өдөр тутмын амьдралыг аль болох удаан хадгалах нь зорилго нь юм. Тиймээс энд амжилтын хэмжүүр нь 'цэвэрхэн хариу' биш, харин өмнөх шинжилгээтэй харьцуулахад мэдэгдэхүйц муудаагүй байх явдал байдаг. Эмч 'тогтвортой байна' гэж хэлэхдээ ихэвчлэн өмнөх зурагтай харьцуулахад голомтын хэмжээ, тоо мэдэгдэхүйц өөрчлөгдөөгүй буюу тогтвортой байдал (stable disease) гэсэн үнэлгээг хэлж байгаа. Урт жагсаалт болон тайвшруулсан үнэлгээ хоёр хоорондоо зөрчилддөггүй.
Дүрс оношилгооны хариу бол тухайн өдрийн гэрэл зураг болохоос, ирээдүйн таамаглал бичсэн бичиг биш. Рентгенологич тэр өдрийн зураг дээр харагдаж буй бүхнийг бичдэг бөгөөд өмнө нь мэдэгдэж байсан голомтууд ч бүр болгонд дахин жагсаагддаг. Анх уншиж буй хүнд энэ давталт нь өвчин гэнэт тархсан мэт харагддаг. Утга агуулж буй үгс нь эрхтний нэр биш, харин харьцуулсан хэллэгүүд юм: 'өөрчлөлтгүй', 'өмнөхтэй харьцуулахад багассан', 'шинээр илэрсэн', мөн төгсгөлийн дүгнэлт хэсэг. Голомт олон байвал бүгдийг нь хэмждэггүй, төлөөлөх хэдхэнийг сонгож хэмжиж хянадаг тул хэмжээ бичигдээгүй хэсэг байгаа нь орхигдсон эсвэл муудсан гэсэн үг биш. Ойлгомжгүй өгүүлбэрүүдээ тэмдэглээд эмчээсээ шууд асуух нь хамгийн хурдан зам.
'Стресс миний хавдрыг үүсгэсэн' гэдэг дүгнэлт нь нотолгооноос түрүүлж ирдэг. Олон жилийн зовлон, дарамтаа эргэн санаж, шалтгааныг өөрийн амьдралаас хайх нь маш түгээмэл. Гэвч өнөөгийн судалгаанууд стресс өөрөө тодорхой нэг хүний хавдрыг шууд үүсгэсэн гэж батлах үндэслэл өгдөггүй. Ихэнх хавдар нь эсийн хуваагдлын явцад хуримтлагдсан генийн өөрчлөлт, нас, удамшлын хүчин зүйл, тамхи, архи, халдвар, ажлын болон хүрээлэн буй орчны нөлөө зэрэг олон хүчин зүйлийн нийлбэрээр үүсдэг бөгөөд нэлээд хэсэг нь санамсаргүй өөрчлөлтөөр тайлбарлагддаг. Архаг стресс нь нойр, хооллолт, архи, тамхи, үзлэгээ хойшлуулах зэрэг шууд бус замаар нөлөөлж болох ч, энэ нь 'та буруу амьдарсан учраас өвчин ирсэн' гэсэн үг огт биш. Өөрийгөө буруутгах нь сэтгэлийг тайвшруулахаас илүү, эмчилгээг даван туулахад хэрэгтэй хүчийг түрүүлж зарцуулдаг. Гэхдээ өнөөдрийн стрессээ зохицуулах нь чухал хэвээр: өвдөлт, нойр, хоолны дуршил, сэтгэл санаа хоорондоо холбоотой бөгөөд эдгээр нь тогтворжсоноор эмчилгээгээ төлөвлөсний дагуу үргэлжлүүлэхэд хялбар болдог.
Уур хилэн, өөрийгөө зэмлэх нь гашуудлын нэг хэсэг байж болох ч хил хязгаар бий. Онош тавигдсаны дараа гомдол, шударга бус мэдрэмж, харамсал давалгаалан ирэх нь хүнд өвчинд өгөх бараг хэвийн хариу үйлдэл. Гэхдээ дараах шинжүүд хоёр долоо хоногоос дээш үргэлжилбэл сэтгэлийн асуудал биш, эмчилгээ шаардах шинж тэмдэг гэж үзэх нь зөв: өдрийн ихэнх хугацаанд сэтгэл гутралтай байх, өмнө нь сонирхдог байсан зүйлдээ хайхрамжгүй болох, нойр хүрэхгүй эсвэл үүрээр байнга сэрэх, хоолны хэмжээ мэдэгдэхүйц буурах, анхаарал төвлөрөхгүйгээс өдөр тутмын амьдрал алдагдах, мөн 'байхгүй болвол дээр' гэсэн бодол зурсхийх. Хавдрын өвчтөнүүдэд сэтгэл гутрал, түгшүүр түгээмэл тохиолддог бөгөөд эмчилгээнд сайн хариу өгдөг; олон эмнэлэгт сэтгэцийн эмчийн зөвлөгөө, өвчтөн болон гэр бүлд зориулсан зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ байдаг. Үхлийн тухай бодол тодорхой хэлбэртэй болж эхэлбэл шөнийг ганцаараа өнгөрөөхгүй, тэр даруй тусламж хүсэх нь зүйтэй.
Дараагийн үзлэгийн өмнө эмхлэх дараалал. Нэг: хариуны хуулбарыг хаялгүй, огноогоор нь эмхэлж хадгална — дараагийн шинжилгээний харьцуулах цэг нь яг тэр цаас. Хоёр: ойлгоогүй өгүүлбэрээ тэмдэглээд 'өмнөхтэй харьцуулахад юу өөрчлөгдсөн бэ?' гэдгийг эхний асуулт болгож бэлдэнэ. Гурав: одоогийн эмчилгээний зорилго, эмч нар юуг 'тогтвортой' гэж үздэг шалгуурыг тодруулна. Дөрөв: дараагийн дүрс оношилгоо хүртэлх хугацаа, түүнээс өмнө яаралтай холбоо барих шинж тэмдгүүдийг (шинээр гарсан өвдөлт, тасралтгүй толгой өвдөх эсвэл эргэх, амьсгаадах, халуурах, бүрэн өтгөн хаагдах) бичиж авна. Тав: өтгөн хатахыг оруулаад гаж нөлөөг хэзээ эхэлсэн, ямар эм хэрэглэснийг товч тэмдэглэнэ; зохицуулж болох асуудлыг чимээгүй тэвчих нь элбэг. Зургаа: сэтгэл санааны байдлаа нэг өгүүлбэрээр бэлдэнэ. 'Сүүлийн үед уур минь намдахгүй, нойр минь хөнгөн болсон' гэсэн ганц өгүүлбэр зөвлөгөө рүү хөтлөхөд хангалттай.
Урт жагсаалттай хариуг анх уншсан өдрийн цочрол нь ихэвчлэн өвчин гэнэт мууджээ гэсэн үг биш, харин аль хэдийн мэдэж байсан зүйлээ анх удаа нүүр тулан харснаас үүддэг. Цаас бол нэг өдрийн зураг; эмчилгээний чиглэлийг нэг зураг биш, олон зургийн урсгал болон биеийн одоогийн байдал шийддэг.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий эмнэлгийн мэдээлэл бөгөөд хувь хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Шинжилгээний хариуны тайлбар, эмчилгээний төлөвлөгөө, шинж тэмдгийн зохицуулалт хүн бүрт өөр байдаг тул заавал эмчлэгч эмчтэйгээ зөвлөлдөнө үү.