Бүдүүн гэдэсний дурангийн (colonoscopy) шинжилгээгээр том полип илэрч авч хаясны дараа, эхний эд эсийн шинжилгээгээр хавдар биш гэж хэлүүлээд, эцсийн эмгэг судлалын (pathology) хариунд хавдрын эс илэрдэг тохиолдол байдаг. Дурангийн хямсаагаар буюу хэсэгчилсэн тайралтаар (local excision) авсан хэсэг нь гэмтлийн зөвхөн нэг хэсгийг төлөөлдөг. Бүхэл бүтэн гэмтлийг авч, олон зүсэлтээр дахин харахад өмнө нь тусаагүй хэсэг илэрч болно. Өндөр зэргийн дисплази (high-grade dysplasia) дагалдсан гуурсан-хилэнцэрт аденом (tubulovillous adenoma) дотор жижиг нэвчсэн хавдар нуугдаж байх нь түгээмэл жишээ юм. Энэ нь өмнөх шинжилгээ буруу байсан гэхээсээ илүү, дээж томрохын хэрээр онош шинэчлэгдэж буй үйл явц гэж ойлгох нь ойр.
Туяа эмчилгээний тоог эмнэлэг бүр 28 удаа, 30 удаа гэх мэтээр өөр өөрөөр хэлдэгт учир бий. Шулуун гэдэсний хавдарт мэс заслын өмнө болон дараа хэрэглэдэг туяа эмчилгээ голдуу хоёр салаа замтай. Нэг нь ойролцоогоор таван долоо хоногт 25–28 удаа хуваан явуулж, уух буюу судсаар тарих хими эмчилгээг хавсаргадаг урт хугацааны хуваарь (long-course chemoradiotherapy). Нөгөө нь нэг долоо хоногт таван удаагаар дуусдаг богино хуваарь (short-course radiotherapy). Үүн дээр хавдар байсан хэсэгт нэмэлт тун өгөх нэмэлт туяалалт (boost) нэмэгдвэл нийт тоо 30 орчим хүрч болно. Өөрөөр хэлбэл тоо нь эмчилгээний хүчийг шууд заадаггүй бөгөөд нэг удаагийн тун, нийт тун, нэмэлт туяалалт байгаа эсэх, хими эмчилгээг хэрхэн хослуулж буй, ямар техник хэрэглэж буй зэргийн нийлбэр үр дүн юм. Иймд өөр эмнэлгээс сонссон тоотой зэрэгцүүлж сайн муугаар нь жиших боломжгүй.
«Хошного (anus)-той ойрхон» гэдэг үг нь ихэвчлэн гурван зүйлийг заадаг: хошногоны ирмэг (anal verge)-ээс хавдрын доод захад хүрэх зай, боогч булчингийн бүтэц (sphincter complex)-т нэвчсэн эсэх, мөн шулуун гэдэсний бүрхүүл бүрхэвч (mesorectal fascia)-тай хэр зайтай байгаа. Мэс заслын өмнөх эмчилгээний нэг зорилго нь хавдрыг багасгаж боогч булчинг хадгалах (sphincter preservation) боломжийг тэлэх явдал боловч хариу урвал ямар байхыг урьдчилан мэдэх боломжгүй бөгөөд эмчилгээ дууссаны дараа дүрс оношилгоо болон үзлэгээр шийддэг. Хавдар бүрэн алга болсон мэт харагдах үед зарим төвд мэс заслыг хойшлуулж нягт хяналтад авах арга (watch and wait)-ыг хэрэглэдэг ч сонгох болзол, хяналтын давтамж чанд бөгөөд эргэн сэдрэх тохиолдолд шууд мэс засалд шилжих боломжтой байхыг шаарддаг. Энэ нь бүх хүнд нээлттэй сонголт биш.
Хэсэгчилсэн тайралтын дараа үлдсэн гэмтлийг хэрхэн шийдэх дараалал бас чухал. Эмгэг судлалын хариунд бичигдэх тайралтын ирмэг (margin), нэвчилтийн гүн, лимф-судасны нэвчилт (lymphovascular invasion), ялгаралтын зэрэг зэрэг үзүүлэлт эрсдэлийн бүлгийг тодорхойлж, түүнд тулгуурлан бүрэн мезоректал тайралт (TME) нэмэх үү, эсвэл хими-туяа эмчилгээг эхлээд хийж дараа нь дахин үнэлэх үү гэдэг нь шийдэгддэг. Дахин үе шат тогтоох (restaging) шинжилгээнд аарцгийн MRI, цээж-хэвлийн CT, шаардлагатай бол шулуун гэдэсний хэт авиан шинжилгээ буюу PET ордог. Сүүлийн үед хими болон туяа эмчилгээг мэс заслын өмнө төвлөрүүлэн хийх бүрэн урьдчилсан эмчилгээ (total neoadjuvant therapy) ч хэрэглэгддэг бөгөөд сонголт нь үе шат болон байгууллагаас хамаарч өөр байдаг.
Эмнэлэг солих эсэхээ бодож байгаа бол «шилжих» ба «зөвхөн хоёр дахь санал (second opinion) сонсох»-ыг тусад нь авч үзэх нь дээр. Сүүлийнх бол одоогийн эмнэлэгтээ бэлтгэлээ үргэлжлүүлж, зэрэгцээд бичиг баримтаа бүрдүүлэхэд болно. Ихэвчлэн эмгэг судлалын шил (slide) ба парафин блок, эмгэг судлалын хариу, мэс заслын тэмдэглэл, дүрс оношилгооны диск болон албан дүгнэлт, дурангийн зураг шаардагдана. Шинжилгээг дахин хийх шаардлагагүй бол хуваарь тийм ч их хоцордоггүй, харин дахин шинжилгээ хийхээр шийдвэл эхлэх хугацаа хэдэн долоо хоногоор хойшилж болох тул хоцрогдлын өртөг ба олох мэдээллийг хамт жинлэх хэрэгтэй. Бүдүүн-шулуун гэдэсний мэс засал, туяа эмчилгээ, хавдрын дотрын эмч хамтарсан олон салбарын хэлэлцүүлэг байдаг эсэхийг асуух нь бас зүйтэй.
Эхний эмчилгээнд орохоосоо өмнө шинжилгээ, мэс засал, эмгэг судлалын хариу гарсан огноог он дарааллаар нэг хуудсанд бичиж тавибал аль ч эмчийн өрөөнд тайлбар хурдан болно. Тэндээ асуултаа хамт бичиж болно: яагаад яг ийм хуваарь сонгосон, боогч булчин хадгалах боломжийг хэзээ ямар шинжилгээгээр үнэлэх, хариу урвал хангалтгүй байвал дараагийн төлөвлөгөө юу байх, эмчилгээний явцад бие засах, арьс, шээсний шинж тэмдгийг хэрхэн зохицуулах вэ гэх мэт. Одоо уудаг эм, нэмэлт бүтээгдэхүүний жагсаалт болон ердийн бие засах давтамжаа тэмдэглэсэн богино тэмдэглэл ч хэрэг болно.
Эмчилгээний явцад хүнд суулгалт, бие засах давтамж гэнэт нэмэгдэх, тэвчихэд хэцүү хошногоны өвдөлт, үргэлжилсэн цус алдалт, шээс гарахад хүндрэх, 38 хэмээс дээш халуурах зэрэг илэрвэл дараагийн уулзалтыг хүлээлгүй эмчилгээний багтайгаа холбогдох нь аюулгүй.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл бөгөөд хувь хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Эмчилгээний арга, тоо болон мэс заслын үүрэг нь үе шат, байрлал, эмгэг судлалын хариу, биеийн ерөнхий байдлаас хамаарч өөр байдаг тул шийдвэрээ өөрийн эмнэлгийн багтай заавал зөвлөлдөж гаргана уу.