Хорт хавдрын эмчилгээний явцад цөсний чулуу (gallstones) буюу цөсний шаар (biliary sludge) шинээр илрэх нь бодсоноос олон тохиолддог. Шинжилгээ, мэс заслын өмнө дахин дахин хоол хүнснээс цээрлэх, амаар хооллож чадахгүй үед судсаар шим тэжээл авах, цөсний хүүдий (gallbladder) хэвийн хэмнэлээр агшихгүй байх зэрэг нь цөс хуримтлагдаж өтгөрөх нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Жин хурдан буурах, хэвлийн мэс заслын дараа анатоми болон мэдрэлийн хангамж өөрчлөгдөх, зарим хими эмчилгээний болон дэмжих эмчилгээний эм цөсний найрлагад нөлөөлөх тухай мэдээлэл бас бий. Гэхдээ аль хүчин зүйл хэн нэгэнд хэр нөлөөлснийг хойшид тодорхой салгахад хэцүү бөгөөд эмчилгээний шийдвэрт үрэвсэл яг одоо ямар үе шатанд байгааг үнэлэх нь илүү шууд хэрэгтэй.
Цөсний хүүдийн үрэвсэл (cholecystitis)-ийн үед эхний салаа зам нь ихэвчлэн "одоо хүүдийг авах уу, эсвэл эхлээд гадагшлуулах уу" гэдэг асуулт байдаг. Халуун, өвдөлт хүчтэй, эсвэл ерөнхий байдал мэс заслыг даахад хүндрэлтэй гэж үзвэл арьсаар дамжуулан цөсний хүүдийд нарийн гуурс тавьж хуримтлагдсан цөсийг гадагшлуулах эмчилгээ (percutaneous cholecystostomy) эхлээд хийгддэг. Энэ нь цочмог үрэвслийг намдаах гүүр болохоос чулууг арилгах эмчилгээ биш тул гуурсыг авсны дараа өвдөлт давтагдвал цөсний хүүдий авах мэс засал (cholecystectomy) дахин хэлэлцэгддэг. Гуурсыг хэдий хугацаанд байлгах, цөсний зам нээлттэй эсэхийг тодосгогчоор шалгах хугацаа, мэс засал хүртэлх завсар нь үрэвслийн хүнд байдал, биеийн ерөнхий нөхцөлөөс хамаарна. Цөсний сувагт орсон чулуу нь тусдаа асуудал бөгөөд шарлалт эсвэл элэгний үзүүлэлт өөрчлөгдвөл дурангийн эмчилгээ хамт хэлэлцэгдэж болно.
Хими эмчилгээ (chemotherapy) авч байгаа бол цаг хугацааны зохицуулалт хоёр дахь тэнхлэг болдог. Цагаан эс, ялтас хамгийн бага байх үе, сүүлийн тунгаас хойшх завсар, шархны эдгэрэлтэд нөлөөлж болох эм (ялангуяа судас ургалтыг дарангуйлагч бүлэг)-ийг зогсоох шаардлагатай хугацаа нь мэс заслын өдрийг тогтооход шалгуур болдог. Түр зуурын стома (ileostomy) байгаа тохиолдолд стомагийн байрлал, хэвлийн ханын сорви, өмнөх дурангийн мэс заслаас үүссэн наалдац, мацаг барих ба мэдээ алдуулалтын үед стомагийн ялгадас нэмэгдэж шингэн алдалт, электролитийн өөрчлөлт үүсэх эрсдэл хамт тооцогдоно. Стома буцаах мэс засал төлөвлөгдсөн бол хоёр мэс заслын дараалал, хоорондын завсар, буцаах хугацаа хэр хойшлохыг урьдчилан асуух нь зүйтэй.
Үндсэн эмчилгээ хийлгэж буй эмнэлгээс өөр газар мэс засал хийлгэх нь өөрөө ер бусын зүйл биш. Давтагдаж буй яаралтай халдварыг хүрэхэд ойр газар шийдэж, хавдрын эмчилгээний үндсэн урсгалыг анхны эмнэлэгтээ үргэлжлүүлэх нь бодит практикт түгээмэл. Энд чухал нь "аль эмнэлэг илүү вэ" гэдэг биш, мэдээлэл тасрахгүй байх эсэх юм. Хавдрын мэс заслын тэмдэглэл, эмгэг судлалын хариу, одоогийн эмчилгээний нэр болон сүүлийн тунгийн огноо, сүүлийн цусны шинжилгээ, дүрс оношилгооны материал (боломжтой бол диск), хэрэглэж буй эм, харшлын жагсаалт мэс засал хийх багт хүрч байж мэдээ алдуулалт, цус тогтоолт, антибиотик сонголтын шийдвэр өөрчлөгддөг. Эсрэгээрээ мэс заслын дараа тэмдэглэл, эд эсийн хариу, эдгэрэлтийн явц анхны эмнэлэгтээ буцаж очвол дараагийн эмчилгээний хуваарь, стома буцаах төлөвлөгөөнд тусгагдана. Стомагийн асаргаанд бэлтгэгдсэн сувилагч байгаа эсэх, гэрт харьсны дараа стоматай холбоотой асуудлыг хаана хандаж асуухаа урьдчилан тодруулах нь тустай.
Мэс заслын дараах хэдэн өдөр, хэдэн долоо хоногт юу өөрчлөгдөж болохыг мэдэж байвал сандрал багасна. Цөсний хүүдийгүй болоход цөс хуримтлагдалгүй гэдэс рүү шууд урсдаг тул тослог хоолны дараа өтгөн шингэрэх, ялгадасны хэмжээ нэмэгдэхийг зарим хүн мэдэрдэг. Стоматай бол энэ өөрчлөлт шингэн алдалт руу хурдан хүргэж болзошгүй тул өдрийн ялгадасны хэмжээ, шээсний хэмжээ, ам цангах, толгой эргэхийг хамт тэмдэглэвэл дараагийн үзлэгт үнэлгээ хурдан болно. Ихэнхдээ хугацаа өнгөрөх тусам дасан зохицдог ч үргэлжилбэл хоолны найрлага, эм зүйн тохируулга боломжтой эсэхийг хэлэлцэж болно.
Дараах шинжүүд нь ажиглаад хүлээх зүйл биш, тэр өдөртөө холбогдох ёстой ангид ордог: чичрэлт дагалдсан 38°C-аас дээш халуун, нүд эсвэл арьс шарлах, кола өнгийн шээс буюу цайвар өтгөн, хэвлий хатуурч өвдөлт хүчтэй болох, гуурсны эргэн тойронд гэнэт шингэн гоожих буюу гуурс мултрах, стомагаас өдөржин бараг юу ч гарахгүй байх эсвэл эсрэгээрээ ус мэт цутгах.
Эмчийн өрөөнд орохын өмнө эмхэлж авах дараалал: ① үрэвсэл ямар үе шатанд байгаа, гадагшлуулах уу эсвэл авах уу ② хими эмчилгээтэй хоорондын завсар, урьдчилан зогсоох ёстой эм ③ стомагийн асаргаа болон буцаах мэс заслын хуваарьт үзүүлэх нөлөө ④ хоёр эмнэлгийн хооронд явах материалын жагсаалт ба хэн илгээх ⑤ гэрт харьсны дараа ямар шинж тэмдэгт хаашаа холбогдох.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд хувь хүний онош, эмчилгээг орлохгүй. Аливаа шийдвэрийг эмчлэгч эмнэлгийн багтайгаа заавал зөвлөлдөж гаргана уу.