Ойр дотны хүнээ хорт хавдраар (cancer) алдсаны дараа зөвхөн гашуудал (grief) үлддэггүй. Хэн юу мэдэж байгаа, тэр яриа хаана ямар өнгөөр эргэлдэж байгаа нь бас нэг дарамт болдог. Битгий хэл гэж гуйсан мэдээ аль хэдийн тарсан, эсвэл эрүүл мэндийг чинь асуусан үг тайтгарал биш сониуч харц шиг сонсогдох үед хүнтэй уулзах өөрөө хүнд болдог. Ийм таагүй мэдрэмж нь хэт эмзэг байгаагийн шинж биш, алдагдлын дараах түгээмэл хариу урвал юм.
Эхний салаа зам бол мэдээллийн хүрээ. Өвчин, нас баралтын тухай мэдээлэл нь хувийн нууц (privacy) бөгөөд хэнд, хэзээ, хэр хэмжээгээр хэлэхээ өөрөө шийдэх эрхтэй. Хоёр гурван богино өгүүлбэрийг урьдчилан бэлдэж, хүн бүрд адилхан хэрэглэвэл асуулт бүрд шинэ тайлбар зохих шаардлагагүй болно. Аль хэдийн тарсан мэдээллийг буцаах бэрх тул залруулахад хүч зарцуулахаас илүү цаашид ямар хүрээнд ярихаа тогтоох нь бодитой. Би одоо энэ тухай ярихыг хүсэхгүй байна, бэлэн болохоороо өөрөө эхэлж хэлнэ гэсэн богино өгүүлбэр ч хангалттай.
Хоёр дахь салаа зам — тайтгарал мэт сонсогдох боловч гэмтээдэг үг. Нийгмийн дэмжлэг (social support) нь тоо хэмжээнээсээ илүү чанараараа чухал. Өвчний шалтгааныг мөрдөх, жин, царай зүсийг үнэлэх, ганцаараа үлдсэнийг дахин дахин сануулах үг нь муу санаагаар хэлэгдээгүй ч сонсож буй хүнд ачаа болж хуримтлагддаг. Гашуудлын судалгаанд ч дэмжлэг болж чадаагүй хариу үйлдэл (unsupportive response) нь уй гашуу, сэтгэл гутралыг (depression) гүнзгийрүүлдэг гэж тэмдэглэдэг. Нөгөө хүний санааг тайлахыг хичээхээс илүү, тэр үг чамд хэрхэн үлдсэнийг шалгуур болгож болно.
Гурав дахь салаа зам — харилцааны зай. Бүрмөсөн таслах эсвэл урьдын адил үргэлжлүүлэх хоёрын аль нэг байх албагүй. Хариу бичих хурд, уулзах газар, цаг, оролцох хүний тоо, ярианы сэдэв зэрэг өөрөө тогтоож болох нөхцөлүүд бий. Ялангуяа ажлын байр, дэлгүүр зэрэг зайлсхийх боломжгүй орчинд ирье гэж байвал нөхцөлөө урьдчилан хэлэх нь тустай. Зай барих шийдвэрийн араас гэм буруутай мэдрэмж дагаж болох ч гашуудлын үед зарцуулах хүч хязгаартай бөгөөд түүнийг хаана зарцуулахаа өөрөө шийдэх эрхтэй.
Дөрөв дэх салаа зам — гашуудал ямар дохио өгч байна вэ гэдэг. Уй гашуу давалгаа мэт ирж буцах, зарим өдөр тайван, зарим өдөр нурах нь ердийн явц. Гэвч хагацлаас хойш 6-12 сар өнгөрсөн ч санагалзал, талийгаачийн тухай бодолд автах байдал өдөр тутмын амьдралыг хаасаар байвал, өөрийгөө буруутгах болон утга учиргүй мэдрэмж хүчтэй бол, нойр, хоол, жин алдагдаж, архины хэрэглээ нэмэгдсэн бол, эсвэл амьдрахыг хүсэхгүй бодол төрж байвал уртассан гашуудлын эмгэг (prolonged grief disorder) болон сэтгэл гутралыг мэргэжлийн хүнтэй хамт үнэлүүлэх нь зүйтэй. Хосписын болон хөнгөвчлөх тусламжийн байгууллагын гэр бүлд зориулсан хөтөлбөр, орон нутгийн сэтгэцийн эрүүл мэндийн төв, ижил туршлагатай хүмүүсийн дэмжлэгийн бүлэг зэрэг зөвлөгөө авах суваг байдаг.
Хариу бичихээсээ өмнө дараах дарааллаар эмхэлбэл тустай: ① энэ хүнд хэлэхийг хүсэж буй мэдээллийн хүрээ хаана дуусах вэ ② давтан хэрэглэх 2-3 богино өгүүлбэрээ бэлдсэн үү ③ уулзалтын газар, цаг, хүний тооноос миний тогтоож чадах нөхцөл юу вэ ④ уулзсаны дараа сэргэх цаг байгаа юу ⑤ сүүлийн нэг сард нойр, хоол, архи, өдөр тутмын үйл ажиллагаа ямар байсан бэ ⑥ миний талд байдаг нэг ч хүн, бүлэг байна уу.
Энэхүү бичвэр нь ерөнхий мэдээлэл бөгөөд эмчийн үзлэг, сэтгэлзүйн зөвлөгөөг орлохгүй. Сэтгэлийн хүндрэл удаан үргэлжилж, өдөр тутмын амьдрал алдагдвал эмч, сэтгэцийн эрүүл мэндийн мэргэжилтэнтэй заавал зөвлөлдөнө үү.