Мэс засал болон химийн эмчилгээ (chemotherapy) дууссаны дараа эмчилгээ нь хяналтын ажиглалт (surveillance, follow-up) гэдэг урт үе рүү шилждэг. Товлосон өдөр цусны шинжилгээ өгч, компьютер томографи (CT) хийлгэсний дараа эмчийн өрөөнд ихэвчлэн хоёр зүйлийг зэрэг сонсдог: цусны хавдрын маркер (tumor marker)-ын тоо, мөн зургийн талаарх ерөнхий дүгнэлт. Гэвч 'өмнөхтэй ижил, онцгой зүйл алга' гэсэн тэр өгүүлбэр үргэлж оношилгооны рентгенологийн албан ёсны дүгнэлт (radiology report)-д тулгуурладаггүй. Зураг авах өдөр ба үзлэгийн хоорондох зай богино байх тусам эмнэлгийн эмч зургийг өөрөө дэлгэцээр харж яаралтай өөрчлөлт байгаа эсэхийг эхлээд шалгаж, албан ёсны дүгнэлт хэдэн хоногийн дараа гардаг тохиолдол түгээмэл.
Энэ хугацааны зөрүү нь өөрөө муу үр дүнг илэрхийлдэггүй. Дүгнэлт бичихдээ ганц зургийг харахгүй, өмнөх шинжилгээтэй зэрэгцүүлж хэмжээ, тоо, шинээр гарсан хэсгийг харьцуулдаг бөгөөд байгууллагын ачаалал, боловсон хүчний нөхцлөөс шалтгаалж хэдэн хоног зарцуулагдаж болно. Өвчтөний хувьд тодруулах нэг зүйл бий: өнөөдөр сонссон үг чинь 'яаралтай өөрчлөлт харагдахгүй байна' гэсэн урьдчилсан харалт уу, эсвэл дүгнэлт гарсны дараах эцсийн тайлбар уу гэдэг. Үүнийг эмчийн өрөөнд тодруулж авбал дараагийн хэдэн өдрийг ямар сэтгэлээр өнгөрөөх нь өөр болно.
'Хэрэв өөрчлөлт байвал мессежээр мэдэгдэнэ' гэдэг зохион байгуулалт олон эмнэлэгт хэрэглэгддэг ч, дуугүй байхыг сайн мэдээ гэж үзэхийн тулд хэдэн нөхцөл таарах ёстой. Эмнэлэгт бүртгэлтэй утасны дугаар одоо хэрэглэж буй дугаар мөн үү, илгээгчийн дугаар спам болж шүүгдэхгүй байна уу, зөвхөн мессежээр эсвэл утсаар ч холбогддог уу, дүгнэлт хойшлох тохиолдолд тэр тухай мэдэгддэг журам бий юу гэдгийг шалгах нь зүйтэй. Холбоо ирээгүй гэдэг ба дүгнэлт гарсан гэдэг нь өөр өөр баримт тул хоёуланг нь салгаж ойлгосон нь аюулгүй.
Дүгнэлтийг өөрөө шалгах замыг урьдчилан мэдэж авбал хүлээлтийн шинж чанар ч өөр болно. Олон эмнэлэг гар утасны аппликейшн эсвэл цахим хуудсаараа шинжилгээний хариу болон дүгнэлтийг үзэх боломж олгодог; тийм биш бол эмнэлгийн бичиг баримтын хуулбар авах журмаар дүгнэлтийн хуудас, зургийн хуулбарыг (диск эсвэл цахим дамжуулалт) авч болно. Гэхдээ дүгнэлт нь эмч нарын хэлээр бичигдсэн байдаг тул танил бус нэг хэллэг илүүдэл сэтгэлийн түгшүүр төрүүлэх нь бий. Өөрөө тайлбарлахыг оролдохоос илүү, ойлгомжгүй мөрүүдээ тэмдэглээд дараагийн үзлэгээр асуусан нь дээр.
Маркерын тоог ч мөн нэг удаагийн утгаар бус чиг хандлагаар нь уншдаг. Шинжилгээний лаборатори, урвалж өөр бол ойролцоо хугацаанд ч утга бага зэрэг зөрж болох ба үрэвсэл, тамхи, элэг бөөрний байдал зэрэг хавдартай холбоогүй шалтгаанаар ч хөдөлдөг. Тиймээс огноо, лабораторийн нэрийг хамт бичиж нэг хүснэгтэд цуглуулбал дараагийн үзлэгээр 'нэмэгдсэн, буурсан' гэхээс илүү 'ямар далайцтай, ямар чиглэлд өөрчлөгдсөн' талаар ярих боломжтой.
Хяналтын давтамжийг эмчилгээ дууссанаас хойших хугацаа, анх оношлогдох үеийн үе шат (stage), дахилт харьцангуй илүү илэрдэг үе, мөн одоо биед үлдсэн шинж тэмдгээс хамааруулан тогтоодог. Ерөнхийдөө эмчилгээний дараахан давтамж ойр, жил өнгөрөх тусам сунадаг ч, ямар шинжилгээг ямар давтамжтай хийх нь хавдрын төрөл, хүн бүрийн нөхцлөөс хамаарна. Товлосон өдрүүдийн хооронд ч дараагийн цаг хүртэл хүлээж болохгүй дохио байдаг: намдахгүй өвдөлт, тайлбаргүй жин алдалт, шинээр тэмтрэгдэх зангилаа, тогтмол халуун ба ханиалга, цус алдалт зэрэг.
Эмнэлгээс гарахаасаа өмнө дараах дарааллаар эмхлэн бичиж авбал тустай. Нэг, өнөөдрийн тайлбар урьдчилсан харалт уу эсвэл албан ёсны дүгнэлтэд тулгуурласан уу. Хоёр, албан ёсны дүгнэлт хэзээ гарах, хариуг ямар хэлбэрээр авах вэ. Гурав, бүртгэлтэй утасны дугаар, мэдэгдэл хүлээн авах тохиргоо одоо ч зөв үү. Дөрөв, дүгнэлтийн хуудас, зургийн хуулбарыг өөрөө авах зам, журам, төлбөр. Тав, дараагийн зураг авах болон үзлэгийн огноо, түүнээс өмнө шууд мэдэгдэх ёстой шинж тэмдгийн жагсаалт. Зургаа, маркерын утгуудыг огноо, лабораторийн нэртэй нь хамт цуглуулсан бичлэг.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Шинжилгээний хариуг тайлбарлах, хяналтын төлөвлөгөө тогтоох нь хүн бүрт өөр байдаг тул шийдвэрээ эмчлэгч эмчтэйгээ заавал зөвлөлдөнө үү.