Бүдүүн шулуун гэдэсний хорт хавдрын (colorectal cancer) мэс заслын дараа эмгэг судлалын дүгнэлт гарахад гэр бүлийнхэн хоёр өөр тайлбар сонсох нь бий. Мэс заслын эмч хагалгааны үр дүн, өвчтөний насыг харгалзан хими эмчилгээгүйгээр хянаж ажиглахыг санал болгож болно. Харин хавдрын эмч (medical oncologist) энэ үе шатанд мэс заслын дараах туслах хими эмчилгээ (adjuvant chemotherapy) хийх нь үндсэн арга гэж тайлбарлаад, уудаг ганц эм санал болгож болно. Үүний дээр өвчтөн өөрөө хими эмчилгээнээс айж, хийлгэхийг хүсэхгүй байна гэвэл ойр дотныхон нь аль замыг сонгохоо мэдэхгүй тээнэгэлздэг. Энэ нийтлэлд эмгэг судлалын дүгнэлт, эмчийн хэлсэн тоо, уух хими эмийн гаж нөлөө, өдөр тутмын хөдөлгөөнийг тус тусад нь хэрхэн харж болохыг ерөнхий байдлаар тайлбарлав.
Эхлээд үе шатыг (stage) шалгана. Тунгалгийн булчирхайд (lymph node) илэрсэн хавдрын эсийг хэмжээгээр нь ангилдаг. 0.2 мм-ээс том, 2 мм хүртэлх бөөгнөрлийг бичил үсэрхийлэл (micrometastasis) гэнэ. Өргөн хэрэглэгддэг үе шатын ангиллаар үүнийг тунгалгийн булчирхайн үсэрхийлэлтэй (N1) гэж тооцдог. Харин 0.2 мм ба түүнээс бага тусгаарлагдсан хавдрын эсийг (isolated tumor cells) ерөнхийдөө үсэрхийлэлгүй (N0) гэж үздэг. Тиймээс хавдар гүехэн T1 байсан ч нэг булчирхайд бичил үсэрхийлэл илэрвэл III үе шат, түүний хамгийн эхний дэд шатанд ангилагдаж болно. Гэр бүлийнхэн тэмдэглэл хөтлөхдөө T, N, M үсгийг андуурах нь элбэг. M1 гэдэг нь хавдар алсын эрхтэнд тархсан гэсэн утгатай тул огт өөр нөхцөл юм. Эмгэг судлалын дүгнэлтийн эх хувийг авч дараах гурван зүйлийг шалгаарай: T, N, M ангилал; шинжилсэн тунгалгийн булчирхайн тоо (ерөнхийдөө 12-оос доошгүй байхыг зөвлөдөг); бичил үсэрхийлэл үү, эсвэл тусгаарлагдсан хавдрын эс үү гэдэг.
Хоёр тасгийн тайлбар өөр сонсогдох шалтгаан бий. Эмнэлзүйн удирдамжид III үе шатны бүдүүн гэдэсний хорт хавдарт мэс заслын дараа туслах хими эмчилгээ хийхийг ерөнхийдөө зөвлөдөг. Гэвч III үе шат дотроо хавдар гүехэн, үсэрхийлсэн булчирхай цөөн байвал эрсдэл харьцангуй бага гэж үздэг. Анхны эрсдэл бага байх тусам эмчилгээнээс гарах бодит ашиг ч бага болдог. Мөн ахмад настай өвчтөнд оксалиплатин (oxaliplatin) зэрэг судсаар хийх эм нэмэхэд нэмэлт ашиг тодорхой батлагдаагүй. Тиймээс капецитабин (capecitabine) зэрэг фторпиримидин (fluoropyrimidine) бүлгийн уудаг ганц эмийг санал болгох нь элбэг. Түгээмэл хуваарь нь 2 долоо хоног ууж, 1 долоо хоног завсарлахыг нэг мөчлөг гэж үзээд ойролцоогоор 6 сар (8 орчим мөчлөг) давтах явдал юм. Мэс заслын эмчийн болгоомжлол, хавдрын эмчийн удирдамжид тулгуурласан зөвлөгөө хоёр заавал зөрчилдөхгүй. Тэд нэг жингийн хоёр талыг харж байгаа байж болно.
'Дахилтын эрсдэлийг 10% орчим бууруулна' гэдэг үг хэрхэн ойлгохоос хамаарч өөр утгатай болно. Үнэмлэхүй эрсдэлийн бууралт (absolute risk reduction) нь эмчилгээ хийсэн ба хийгээгүй үеийн дахилтын магадлалын зөрүүг хувийн нэгжээр (percentage points) илэрхийлнэ. Харьцангуй эрсдэлийн бууралт (relative risk reduction) нь анхны эрсдэлийн хэдэн хувь нь буурсныг хэлнэ. Ойлгоход туслах зохиомол жишээ авъя. Эмчилгээгүйгээр 5 жилийн дотор дахих эрсдэл нь 20% байгаа хүнд эрсдэлийг харьцангуй 30% бууруулдаг эмчилгээ хийвэл эрсдэл 14% болно. Энэ үед үнэмлэхүй бууралт 6 хувийн нэгж байна. Хэрэв үнэмлэхүй утгаараа 10 хувийн нэгж бол ижил нөхцөлтэй 10 хүн эмчлүүлэхэд ойролцоогоор 1 хүн дахилтаас сэргийлэгдэнэ гэсэн үг. Үлдсэн хүмүүс эмчилгээ хийлгэсэн эсэхээс үл хамааран ижил үр дүнтэй байх байсан. Үзлэгийн үеэр 'Эмчилгээ хийлгэхгүй бол дахих эрсдэл ойролцоогоор хэдэн хувь, хийлгэвэл хэдэн хувь болох вэ?' гэж хоёр тоог тусад нь асуух нь зүйтэй.
Уудаг ганц хими эм нь хэд хэдэн эмийг хослуулан судсаар хийх эмчилгээтэй харьцуулахад үс унах, цагаан эс эрс буурах нь харьцангуй ховор. Гэхдээ гаж нөлөөгүй гэсэн үг биш. Хамгийн түгээмэл нь гар-хөлийн хам шинж (hand-foot syndrome) юм. Алга, ул улайж, халуу оргиж, хорсож, хүндэрвэл арьс хуурч, өвдөлтөөс болж юм атгах, алхахад хэцүү болно. Үүнээс гадна суулгалт (diarrhea), дотор муухайрах, хоолны дуршил буурах, ам шархлах (mucositis), ядаргаа илэрч болно. Ховор тохиолдолд цээж өвдөх, давчдах шинж илэрвэл эмээ зогсоож, эмчийн багтаа нэн даруй мэдэгдэх хэрэгтэй. Эмийг задалдаг фермент (DPD) удамшлын шалтгаанаар дутагдалтай хүнд эхний мөчлөгөөс хүчтэй гаж нөлөө илэрч болно. Гаж нөлөөний хэмжээ хүн бүрт харилцан адилгүй. Зарим нь өдөр тутмын амьдралаа бараг өөрчлөлтгүй үргэлжлүүлдэг бол заримд нь тун бууруулах шаардлага гардаг.
70 гаруй насны хүний хувьд нэмж шалгах зүйлс бий. Энэ эмийн нэг хэсэг нь бөөрөөр ялгардаг тул бөөрний үйл ажиллагаа (kidney function) суларсан бол эхлэх тунг бууруулах эсвэл огт хэрэглэхгүй байж болно. Варфарин (warfarin) зэрэг цус шингэлэх эм (anticoagulant) ууж байгаа бол заавал мэдэгдэнэ. Учир нь цус бүлэгнэлтийн үзүүлэлт огцом өөрчлөгдөж, цус алдах эрсдэл нэмэгдэж болзошгүй. Даралтын эм эсвэл шээс хөөх эм (diuretic) уудаг хүн суулгалтаас болж амархан шингэн алдаж, толгой эргэх, бөөрний үйл ажиллагаа муудах нь хурдан илэрч болно. Эмээ өөрөө зөв ууж чадах эсэх нь бас чухал: тогтоосон өдрүүдэд өдөрт хоёр удаа, хоолны дараа 30 минутын дотор ууж, завсарлах долоо хоногийг баримтлах хэрэгтэй. Алгассан эсвэл түр зогсоосон тунг дараа нь нөхөж уудаггүй. Жороор болон жоргүй авдаг бүх эм, биологийн идэвхт бүтээгдэхүүний жагсаалтаа авч очвол бүгдийг нэг дор шалгуулж болно.
Парк гольф зэрэг гадаа хийх хөнгөн хөдөлгөөн нь эмчилгээний үед биеийн хүч, сэтгэл санааг хадгалахад тустай байж болох бөгөөд олон хүн тохируулга хийн үргэлжлүүлж чаддаг. Гэхдээ гар-хөлийн хам шинж нь саваа атгах алга, талбайгаар алхах ул зэрэг даралт, үрэлт давтагддаг хэсэгт илүү тод илэрч болно. Зөөлөвчтэй гутал, зузаан оймс өмсөх, альганы үрэлтийг багасгах бээлий хэрэглэх, өдөр бүр чийгшүүлэгч түрхэх, халуун усанд гар хөлөө удаан дүрэхгүй байх зэргийг ихэвчлэн зөвлөдөг. Зарим хүний арьс нарны гэрэлд мэдрэг болдог тул нарны хамгаалалтын тос түрхэж, малгай өмсөх нь зүйтэй. Суулгалттай өдөр ус байнга ууж, ариун цэврийн өрөө хаана байгааг урьдчилан мэдэж аваарай. Гар хөлийн өвдөлт өдөр тутмын ажилд саад болох, эсвэл өтгөн гаргах тоо ердийнхөөс мэдэгдэхүйц олшрох (жишээлбэл өдөрт 4 ба түүнээс дээш удаа нэмэгдэх) тохиолдолд тэвчиж уусаар байх хэрэггүй. Эмчийн багийн зааврын дагуу эмээ зогсоож, холбогдох нь үндсэн зарчим. Завсарлаж, тунг тохируулснаар шинж тэмдэг намдах нь олонтаа.
Цаг хугацааны хязгаар ч бий. Туслах хими эмчилгээг ерөнхийдөө мэс заслын дараа бие тэнхэрсний дараа ойролцоогоор 6–8 долоо хоногийн дотор эхлэхийг зөвлөдөг. Хэт удаашрах нь ашгийг бууруулж болзошгүй гэсэн мэдээлэл бий. Тиймээс 'дахиад бодъё' гэдэг нь хугацаагүй сунжрахгүйн тулд шийдвэрээ хэзээ хүртэл хэлэх ёстойг асууж аваарай. Уудаг эмийн хувьд тунг бууруулах, түр завсарлах, зогсоох шийдвэрийг эмчийн багтай харьцангуй хурдан гаргаж болно. Иймд 'нэг мөчлөг туршиж үзээд дахин ярилцах' боломжтой эсэхийг асууж болно. Гэхдээ төлөвлөсөн хугацааг дуусгаагүй бол ашиг хэр үлдэх нь тодорхойгүй тул энэ талаар ч тайлбар сонсох хэрэгтэй.
Хими эмчилгээ хийлгэхгүйгээр хяналтыг (surveillance) сонговол энэ нь дахилтаас сэргийлэх эмчилгээ биш гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Хяналтын зорилго нь дахилтыг аль болох эрт илрүүлэх юм. Ихэвчлэн хавдрын маркер CEA-ийн цусны шинжилгээ, компьютер томографи (CT), бүдүүн гэдэсний дуран (colonoscopy) шинжилгээг тогтоосон давтамжтай хийх бөгөөд эхний 2–3 жилд илүү ойр ойрхон хийдэг. Эрт илэрсэн зарим дахилтыг мэс засал зэргээр дахин эмчлэх боломжтой. Хяналтын хуваарийг бичгээр аваарай. Шалтгаангүй турах, удаан үргэлжлэх хэвлийн өвдөлт, өтгөн гаргах зуршил өөрчлөгдөх, цустай өтгөн зэрэг шинж илэрвэл дараагийн үзлэгийг хүлээлгүй мэдэгдээрэй.
Эцэст нь, өвчтөн шийдвэр гаргах чадвартай бол шийдвэрийн эзэн нь өөрөө юм. Гэр бүлийн үүрэг нь ятгахаас илүүтэй хангалттай мэдээлэлд тулгуурлан сонгоход нь туслах явдал. 'Хими эмчилгээнээс айж байна' гэдэг үгэнд олон янзын санаа зовнил багтаж болно. Жишээлбэл үс унах, хэвтэн эмчлүүлэх, эсвэл өөр хэн нэгний зовж байсныг харсан дурсамж. Юунаас хамгийн их айж байгааг тодорхой асуухад үл ойлголцол арилах нь бий. Мэс заслын эмч, хавдрын эмчийн санал зөрүүтэй хэвээр санагдвал хоёр арга бий. Хоёр тасаг хамтран хэлэлцэх олон мэргэжлийн багийн зөвлөгөө (multidisciplinary team) хүсэх, эсвэл өөр эмнэлгээс хоёр дахь дүгнэлт (second opinion) авах боломжтой. Бүрэн тайлбар сонссоны үндсэн дээр гаргасан шийдвэр бол аль ч замыг сонгосон үндэслэлтэй сонголт байж чадна.
Дараагийн үзлэгээс өмнө дараах дарааллаар бэлтгэж болно: (1) эмгэг судлалын дүгнэлтийн эх хувиас T, N, M ангилал, шинжилсэн булчирхайн тоо, бичил үсэрхийллийг шалгах; (2) эмчилгээ хийх ба хийхгүй үеийн дахилтын эрсдэлийг тусад нь тоогоор асуух; (3) бөөрний үйл ажиллагааны сүүлийн шинжилгээний хариу, уудаг бүх эмийн жагсаалт, ялангуяа цус шингэлэх эмийн мэдээллийг бэлдэх; (4) эмээ зогсоох шалгуур, шөнө болон амралтын өдөр холбогдох утасны дугаарыг авах; (5) парк гольф шиг хадгалахыг хүсэж буй өдөр тутмын үйл ажиллагаагаа эмчид урьдчилан хэлэх; (6) шийдвэрээ хэлэх эцсийн хугацааг тодруулах; (7) хяналтыг сонговол шинжилгээний хуваарь, нэн даруй мэдэгдэх шинж тэмдгийг тэмдэглэх.
Энэхүү нийтлэл нь ерөнхий эрүүл мэндийн мэдээлэл бөгөөд хувь хүний оношилгоо, эмчилгээг орлохгүй. Эмчилгээ хийлгэх эсэх, хэрхэн хийлгэхээ өвчтөний эмгэг судлалын дүгнэлт, биеийн байдлыг мэддэг эмчийн багтайгаа заавал зөвлөлдөж шийдээрэй.