Хөхний хорт хавдарт (breast cancer) "4-р үе шат" (stage 4) гэдэг нь зөвхөн хавдрын хэмжээ, хортой чанараар тогтоогддоггүй. Энэ нь эсүүд анх үүссэн байрлалаасаа хэр хол тархсаныг илэрхийлдэг ангилал юм. Тиймээс элэг, уушиг, ясанд голомт харагдахгүй байсан ч зөвхөн тунгалгийн булчирхайн (lymph node) өөрчлөлтөөр 4-р үе шат гэж ангилагдах тохиолдол байдаг бол, эсрэгээр хэд хэдэн булчирхай өртсөн ч 3-р үе шат гэж үзэх нь бий. Ялгааг ихэнхдээ булчирхайн "тоо" биш "байрлал" тогтоодог.
Сугны (axillary) болон өвчүүний ясны ард байрлах (internal mammary) тунгалгийн булчирхайг хөхнөөс тунгалгийн шингэн урсах эхний зогсоол гэж үздэг. Энэ хүртэлх тархалтыг ихэвчлэн бүсийн (regional) өвчлөл болгон авч үзэж, өртсөн булчирхайн тоо, гүнээс хамаарч үе шатны дугаар нэмэгддэг. Харин эгэмний дээд (supraclavicular), эсрэг талын суга, хүзүүний булчирхай гэх мэт үндсэн урсгалын замаас гадуурх байрлал нь ашиглаж буй ангиллаас хамаарч алсын үсэрхийлэл (distant metastasis) гэж тооцогдож болно. Онош болон дүрс оношилгооны хариу дээрх T, N, M тэмдэглэгээ, мөн аль хэсгийн булчирхай дурдагдсаныг хамт нягтлавал одоогийн үе шат яагаад ийм болсон нь илүү тодорхой болно.
Эд эсийн шинжилгээний (biopsy) хариу дээрх бусад үзүүлэлт тус бүр өөр асуултад хариулдаг. Дааврын хүлээн авагч (hormone receptor: estrogen, progesterone) нь даавар хориглох эмийн үр нөлөө байх магадлалыг харуулна. HER2 уургийн илэрхийлэл нь тухайн бай руу чиглэсэн эм хэрэглэх боломжтой эсэхийг заана; сүүлийн жилүүдэд хүчтэй эерэг биш ч зарим хэмжээний илэрхийлэлтэй бүлгийг тусад нь ялган үзэж, эмчилгээний сонголтыг дахин авч үзэх нь бий. Эд эсийн зэрэг (grade) нь эсүүд хэвийн эдээс хэр өөрчлөгдсөнийг, Ки-67 (Ki-67) нь хуваагдаж буй эсийн ойролцоо хувийг илэрхийлдэг. Гэхдээ эдгээр тоо лаборатори болон дээжээс хамаарч зөрүүтэй гарч болох бөгөөд аль нэг тоо ганцаараа ирээдүйг шийддэггүй. Эдгээрийг нийлүүлж эмчилгээний чиглэлийг тогтооход ашигладаг материал гэж ойлгох нь илүү зөв.
Эмчилгээний зорилго ч энд салдаг. Голомт нь хөх болон түүний ойролцоох булчирхайд хязгаарлагдсан гэж үзвэл системийн эмчилгээ (systemic therapy), мэс засал, туяа эмчилгээг дараалуулан хэрэглэж бүрэн ангижрах зорилт тавих нь олонтаа. Үндсэн урсгалын замаас гадуурх тархалт батлагдвал өвчнийг удаан хугацаанд дарж, шинж тэмдгийг хөнгөвчлөх чиглэлээр төлөвлөж, эмээ сольж явдаг. Аль ч тохиолдолд "хэдэн сар тутам ямар шинжилгээгээр хариу урвалыг үнэлэх вэ" гэдэг нь төлөвлөгөөний нуруу тул дараагийн үнэлгээний хугацаа, аргыг урьдчилан асууж тэмдэглэвэл өдөр тутмын түгшүүр багасдаг.
Оношилсны дараа бүх боломжтой зүйлийг зэрэг хийхийг хүсэх нь түгээмэл. Өндөр тунгийн витамин, дархлаатай холбоотой тарилга, шүร бүтээгдэхүүн, эсийн эмчилгээ зэрэг нэрс нэг дор нүдэнд тусдаг. Эмч эдгээрээс татгалзахыг зөвлөх үед хэд хэдэн шалтгаан давхцаж байдаг. Зарим антиоксидант, нэмэлт бүтээгдэхүүн нь хавдрын эсрэг эм, туяаны үйлчлэлтэй давхцан үр дүнг үнэлэхэд саад болох, элэг, бөөр, цусны үзүүлэлтийг хөдөлгөж гаж нөлөөний шалтгааныг ялгахад хүндрэл учруулах, эмийн харилцан үйлчлэлээр бэлдмэлийн цусан дахь хэмжээг өөрчлөх эрсдэлтэй. Клиник судалгаанд (clinical trial) оролцохоор бол хавсарч хэрэглэхийг хориглосон шаардлага ч тавигддаг. Гэхдээ энэ нь "юу ч бүү хий" гэсэн үг биш. Одоо хэрэглэж буй болон бодож буй бүх зүйлээ бүтээгдэхүүний нэр, тун, давтамжийн хамт бичиж очоод хугацаа, хослолыг зөвлөлдвөл аюулгүйгээр хавсарч болох зүйл, одоохондоо хойшлуулах нь дээр зүйлийг ялгаж чадна.
Хэдэн жилийн өмнөх шинжилгээгээр зөвхөн хяналт тавихыг зөвлөсөн явдлыг эргэн санах нь бас байгалийн хариу үйлдэл. Хөхний эд нягт (dense breast) байх тусам дүрс оношилгоонд хэвийн эд болон голомтын хил бүдгэрч илрүүлэлт хожимдож болно. Бичил шохойжилт (microcalcification) нь дийлэнх тохиолдолд хоргүй байдаг тул хэлбэр, тархалтаас нь хамаарч хяналтад авах шийдвэр түгээмэл гардаг. Түүнчлэн эсийн хуваагдал хурдтай хавдар нь хоёр шинжилгээний хооронд ч ургаж чаддаг. Өнгөрсөн шийдвэрийг эргэцүүлэх нь цаашдын эмчилгээг өөрчлөхгүй бол тэр цагаа дараагийн үзлэгт асуух жагсаалт бэлдэхэд зарцуулах нь илүү дээр.
Дараагийн үзлэгийн өмнө нэг хуудсанд ийм зүйлийг цэгцлээд аваад явахад хангалттай: оноштой хамт бичигдсэн T, N, M тэмдэглэгээ болон үсэрхийлэл дурдагдсан хэсгүүд; одоогийн эмчилгээний зорилго эдгээхэд чиглэсэн үү, хянахад чиглэсэн үү; хэрэглэж буй эмийн нэр, мөчлөгийн урт; дараагийн хариу урвалын үнэлгээний хугацаа, шинжилгээний төрөл; хэрэглэж буй бүх нэмэлт бүтээгдэхүүн; тэсвэрлэхэд хамгийн хүнд гаж нөлөө, түүний илрэх цаг хугацаа; мөн авч үзэхээр клиник судалгаа байгаа эсэх. Ярилцах хүн олдохгүй шөнө уртсаж байвал эмнэлгийн онкологийн зөвлөх сувилагч, нийгмийн ажилтны зөвлөгөө, албан ёсны өвчтөний дэмжлэгийн хөтөлбөр зэрэг найдвартай хаалгыг эхэлж тогшихыг зөвлөж болно.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, эмчилгээг орлохгүй. Өөрийн шинжилгээний хариу, эмчилгээний төлөвлөгөөний талаар эмчлэгч эмчтэйгээ заавал зөвлөлдөнө үү.